255 - Η εύρεση του Τιμίου Σταυρού από την Αγία Ελένη και η σιωπή των πηγών

Ο Άγιος Κωνσταντίνος και η Αγία Ελένη. Εικόνα του 1478.
Σήμερα στο Germanisches Nationalmuseum, Νυρεμβέργη, Γερμανία.

Όπως γράφει ο καθηγητής Κωνσταντίνος Καλοκύρης, την παράδοση για την εύρεση του Σταυρού από την αγία Ελένη την γνωρίζει "ο ιστορικός Σωκράτης στις αρχές του 5ου αιώνος, σημειώνοντας ότι 'η βασιλέως μήτηρ Ελένη εις τα Ιεροσόλυμα παραγενομένη τον Σταυρόν του Χριστού εύρε' (Εκκλησιαστική 'Ιστορία, Α', κεφ. δ'. P.G. 67, 112 κ.έξ.). 

  

Το ταξίδι της Αγίας Ελένης στην Ιερουσαλήμ προς ανεύρεση του Τιμίου Σταυρού.
Πίνακας του Altobello Melone (1490 ή 1491 - 1543).

Έπίσης την ίδια εποχή την γνωρίζουν οι ιστορικοί Σωζομενός (Εκκλ. Ιστορία, 4, Β' κεφ. α'. P.G. 67, 929) και Θεοδώρητος (Εκκλ. Ιστορία, κεφ. ζ'. P.G. 82, 351) ενώ την φέρνουν στη Δύση, την ίδια περίοδο (τέλος του 4ου αρχές του 5ου αι.) ο Ιερώνυμος (P.L. 21, 641), Ρουφίνος (P.L. 21, 475), Παυλίνος, επίσκοπος Νόλας (P.L. 61, 317), Αμβρόσιος επίσκοπος Μεδιολάνων (Μιλάνου) κ.ά. [...] Ότι λοιπόν, σύμφωνα με τα παραπάνω, βρέθηκε ο Τίμιος Σταυρός επί της εποχής του Μεγάλου Κωνσταντίνου παραδίδεται ως γεγονός από τις πηγές. Το διάστημα τώρα που μεσολαβεί από την εμφάνιση της παράδοσης ότι τον βρήκε η αγία Ελένη, είναι περίπου 50-60 χρόνια. Άρα οι υπεύθυνοι της Εκκλησίας που ζούσαν τότε θα γνώριζαν άμεσα και ασφαλώς (όπως βέβαια και ο σύγχρονος τους λαός) το πότε, και από ποιόν βρέθηκε το (γενόμενο δεκτό) ξύλο του Σταυρού και ασφαλώς δεν θα συνηγορούσαν σε μια ψευδή πληροφορία σχετικά με το πρόσωπο που το έφερε στο φως. [...] η αντικειμενικότητα απαιτεί (και γενικότερη διαμόρφωση της παγκόσμιας Ιστορίας επιβάλλει) να υπομνήσουμε ότι, και στην προκειμένη περίπτωση, η σιωπή των πηγών που ήταν σύγχρονες με την μητέρα του Μ. Κωνσταντίνου, δεν αποτελεί και τελειωτική απόδειξη (argumentum e silentio) κατά της εύρεσης του Σταυρού από την Αυγούστα. Η ισχυρή και έντονη παράδοση η οποία την συνδέει με τον Τίμιο Σταυρό από το τέλος του 4ου αιώνος, δεν επιτρέπεται να παραθεωρηθεί για κανένα λόγο."

Καλοκύρης Κωνσταντίνος, Το αρχιτεκτονικό συγκρότημα του ναού της Αναστάσεως Ιεροσολύμων και το θέμα του Αγίου Φωτός, University Studio Press, Θεσσαλονίκη 1999, σελ. 104-106.

Το άγαλμα της Αγίας Ελένης που κρατά τον Τίμιο Σταυρό στο Σπήλαιο της Εύρεσης του Τιμίου Σταυρού
στον Ναό της Αναστάσεως στα Ιεροσόλυμα. Εδώ βρέθηκε ο Τίμιος Σταυρός και εκείνοι των ληστών.

Το Σπήλαιο της Εύρεσης του Τιμίου Σταυρού στον Ναό της Αναστάσεως στα Ιεροσόλυμα
(με το κόκκινο βέλος).

254 - Η κάρα του αγιορείτου γέροντος Ιωσήφ του Ησυχαστού

Η κάρα του αγιορείτου γέροντος Ιωσήφ του Ησυχαστού και λείψανο του Αγίου Παντελεήμονος (;).

Η κάρα του αγιορείτου γέροντος Ιωσήφ του Ησυχαστού (+1959) βρίσκεται στην Ιερά Μονή Αγίου Αντωνίου του Μεγάλου στην Αριζόνα (περιοχή Φλόρανς) των ΗΠΑ. Η Ιερά Μονή ιδρύθηκε, ως γνωστόν, από τον γέροντα Εφραίμ Φιλοθεΐτη. 

Ο Γέρων Εφραίμ Αριζόνας - Φιλοθεΐτης.

Διαβάστε περισσότερα παρακάτω:

253 - Οι χάλκινοι βυζαντινοί σταυροί-λειψανοθήκες της συλλογής Τσολοζίδη

Οι χάλκινοι βυζαντινοί σταυροί-λειψανοθήκες του 11ου-12ου αιώνα.
Ιδιωτική συλλογή Τσολοζίδη.

Η ιδιωτική συλλογή Τσολοζίδη έχει στην κατοχή της έντεκα χάλκινους βυζαντινούς σταυρούς-λειψανοθήκες του 11ου-12ου αιώνα. Περιγραφή αυτών των σταυρών-λειψανοθηκών έκανε ο Δρ. Παναγιώτης Καμπάνης, Αρχαιολόγος – Ιστορικός του Μουσείου Βυζαντινού Πολιτισμού. Η περιγραφή των σταυρών-λειψανοθηκών μαζί με μία εισαγωγή στη μελέτη τους αναδημοσιεύεται εδώ λόγω του ενδιαφέροντός της.

Η εύρεση του Τιμίου Σταυρού από την Αγία Ελένη. Μικρογραφία από το βυζαντινό
εικονογραφημένο χειρόγραφο BNF MS gr. 510 της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας.

Φυλακτήριον δε μη βαστάσης ει μη σταυρόν ή εικόνα αγίαν ή λείψανον αγίου.

(Κεκαυμένος, Στρατηγικόν, κεφ. 48)

     
Όπως αναφέρουν οι ιστορικοί της εκκλησίας Ευσέβιος και Λακτάντιος, ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος την παραμονή της κρίσιμης πολεμικής αναμέτρησης με τον αντίπαλό του Μαξέντιο, στις 28 Οκτωβρίου του 312 στη Μουλβία γέφυρα, είχε γίνει μάρτυρας θεοσημίας παραδοξοτάτης. Σε όραμα στον ουρανό είδε τα διασταυρωμένα ελληνικά γράμματα Χι και Ρω και ένα σταυρό πάνω στο δίσκο του ήλιου, με την επιγραφή in hoc <signo> vinces (εν τούτω <σημείω> νίκα). Ο νεαρός αυτοκράτορας τοποθετώντας το σύμβολο αυτό στα λάβαρα των στρατιωτών του, κατόρθωσε να νικήσει. Τη νίκη του την απέδωσε στο Θείο Ον, που στην προκειμένη περίπτωση ήταν μια σύνθεση του Αήττητου Ήλιου και του χριστιανικού Θεού, μιας και το σύμβολο του οράματός του, δε σήμαινε μόνο τα αρχικά του μονογράμματος του Ιησού Χριστού, αλλά ταυτόχρονα για τους εθνικούς αποτελούσε σύμβολο της εύνοιας της ηλιακής θεότητάς τους.

Διαβάστε περισσότερα παρακάτω:

252 - Ο Μέγας Αλέξανδρος σε τοιχογραφία του Αγίου Αχιλλείου στον Πεντάλοφο Κοζάνης

Ο Μέγας Αλέξανδρος σε τοιχογραφία του Αγίου Αχιλλείου στον Πεντάλοφο Κοζάνης.

Στον πετρόχτιστο ιερό ναό του Αγίου Αχιλλείου, στον Πεντάλοφο Κοζάνης, που χτίστηκε το 1740, και είναι κατάγραφος από αγιογραφίες των Χιονάδων της Ηπείρου (από τους Χιονάδες της Κόνιτσας), υπάρχει στον νάρθηκα του ναού μία τοιχογραφία του 1744 που απεικονίζει τον Μέγα Αλέξανδρο σε σκηνή της Δευτέρας Παρουσίας.

Ο Κύρος, ο Πώρος, ο Δαρείος και ο Μέγας Αλέξανδρος.

Απεικονίζoνται σε σειρά οι βασιλείς Κύρος, Πώρος και Δαρείος, κρατώντας στα χέρια τους σπαθιά, δείγμα εξουσίας και κυριαρχίας. Ακριβώς δίπλα τους εμφανίζεται η μορφή του Μεγάλου Αλεξάνδρου με στέμμα και σκήπτρο, ο οποίος κληρονόμησε το βασίλειό τους νικώντας τον Δαρείο και τον Πώρο, ενώ ο Κύρος της τοιχογραφίας είναι ασφαλώς ο Κύρος Β΄ ο Μέγας, που ήταν ο μεγάλος κατακτητής και ο σημαντικότερος βασιλιάς της Περσίας από την δυναστεία των Αχαιμενιδών. 

Ο Άγιος Αχίλλειος στον Πεντάλοφο Κοζάνης.

251 - Τα ιερά λείψανα του Ιερού Μητροπολιτικού Ναού Αγίου Αχιλλίου Λάρισας

Η ασημένια λάρνακα όπου φυλάσσονται τα ιερά λείψανα του Αγίου Αχιλλίου.

Κεντρικότατη θέση στο Ιερό Μητροπολιτικό Ναό Αγίου Αχιλλίου Λάρισας και στη ζωή όλων των Λαρισαίων κατέχει η ασημένια σκαλιστή λάρνακα όπου φυλάσσονται τα χαριτόβρυτα και θαυματουργά λείψανα του Αγίου Αχιλλίου που επέστρεψαν στη Λάρισα το 1981, ύστερα από απουσία 1000 ετών, αφού είχαν κλαπεί το 985 από τον Βούλγαρο τσάρο Σαμουήλ.

Αξίζει να σημειωθεί ότι στον Ιερό Ναό φυλάσσονται, εκτός από τα λείψανα του Αγίου Αχιλλίου, και αποτμήματα λειψάνων του Αγίου Λουκά του Ιατρού, της Αγίας Μεγαλομάρτυρος Μαρίνης, του Οσίου Νίκωνος του "Μετανοείτε" και της Αγίας Οσιοπαρθενομάρτυρος Αναστασίας της Ρωμαίας, όπως μπορείτε να δείτε στις φωτογραφίες που ακολουθούν παρακάτω:

250 - Ιερό λείψανο της Αγίας Αναστασίας της Ρωμαίας στην Ιερά Μονή Γρηγορίου Αγίου Όρους

Δύο από τά μεγαλύτερα τεμάχια του ιερού λειψάνου της Αγίας Οσιοπαρθενομάρτυρος Αναστασίας της Ρωμαίας βρίσκονται στήν Ιερά Μονή Οσίου Γρηγορίου Αγίου Όρους. Η Αγία Αναστασία η Ρωμαία (εορτάζει στις 29 Οκτωβρίου) είναι και η προστάτης της Ιεράς Μονής.

Δείτε περισσότερες φωτογραφίες παρακάτω:

249 - Τρεις πρωτοβυζαντινές λειψανοθήκες στον τύπο μικρής σαρκοφάγου

Τρεις πρωτοβυζαντινές λειψανοθήκες στον τύπο μικρής σαρκοφάγου.
Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης της Νέας Υόρκης.

Οι δίρριχτες λίθινες σαρκοφάγοι που χρησιμοποιούνταν για τη χριστιανική ταφή ήταν το μοντέλο για αυτά τα μικρά αντίγραφά τους που κατασκευάστηκαν σε όλη τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία ως λειψανοθήκες, αρχίζοντας από τον 4ο αιώνα. Τα σώματα των μαρτύρων και των αγίων μετά την εκταφή τους διαμελίζονταν και προωθούνταν στις τοπικές εκκλησίες. Εκεί τοποθετούνταν σε τέτοιου είδους μαρμάρινες λειψανοθήκες κάτω ή μέσα σε βωμούς εκκλησιών (συνήθως κάτω από την Αγία Τράπεζα).

Οι τρεις λειψανοθήκες που παρουσιάζονται εδώ ανήκουν στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης της Νέας Υόρκης και έχουν τα εξής χαρακτηριστικά (από τα αριστερά προς τα δεξιά):

1. Μαρμάρινη λειψανοθήκη στον τύπο μικρής σαρκοφάγου, 5ος - 6ος αιώνας, διαστάσεις 14,3 x 14,0 x 21,6 εκ. Επιγραφή +ΥΠΕΡ ΕΥΧΗΣ ΙΩΑΝΝΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ+. Η λειψανοθήκη είχε πιθανότητα μηχανισμό με τον οποίον έλαιο που είχε διοχετευθεί στη λειψανοθήκη μπορούσε να αντληθεί και να δοθεί ως ευλογία στους πιστούς εντός μικρών φιαλών (:ευλογίες).
 

Χαρακτηριστικό παράδειγμα ευλογίας. 6ος -7ος αιώνας.
Επιγραφή: + ΕΥΛΟΓΙΑ Κ(ΥΡΙΟΥ + ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΣΕΡΓΙΟΥ.

2. Μαρμάρινη λειψανοθήκη στον τύπο μικρής σαρκοφάγου, 6ος αιώνας, διαστάσεις 16 x 21,1 x 14 εκ. Η λειψανοθήκη φέρει ίχνη χρωμάτων και παραστάσεις από σύγχρονη (;) εγχάρακτη διακόσμηση. Φέρει επίσης οπές που υπονοούν παροχή και άντληση ελαίου που ερχόταν σε επαφή με τα λείψανα του μάρτυρα ή αγίου.

3. Μαρμάρινη λειψανοθήκη στον τύπο μικρής σαρκοφάγου, 4ος - 6ος αιώνας, διαστάσεις 14,3 x 18,9 x 9,8 εκ. Η λειψανοθήκη είχε επίσης μηχανισμό για την παροχή και άντληση ελαίου.

Δείτε αναλυτικές φωτογραφίες παρακάτω:

248 - Ενεπίγραφο κάλυμμα πέτρινης λειψανοθήκης του Μουσείου Μπενάκη

Ενεπίγραφο κάλυμμα πέτρινης λειψανοθήκης του Μουσείου Μπενάκη.

Τα λείψανα των αγίων θεωρούνται ιαματικά, ακόμη και όταν έχουν διαιρεθεί και διασκορπιστεί. Στα τέλη του 4ου αιώνα, άρχισαν να τοποθετούν λείψανα μαρτύρων σε λειψανοθήκες εντός ή κάτω από τις Αγίες Τράπεζες των εκκλησιών. Η πρόσβαση στα λείψανα γινόταν μέσω ειδικών ανοιγμάτων τα οποία επέτρεπαν σε λουρίδες υφασμάτων να έρθουν σε επαφή με τα οστά των μαρτύρων και των αγίων. Ακόμα έβαζαν λάδι σε αυτές τις λειψανοθήκες που κάποιο ειδικό άνοιγμα επέτρεπε την άντλησή του και τη διανομή του σε μικρές φιάλες (ευλογίες) προς ευλογία των πιστών. Όι προσκυνηματικές επισκέψεις στους τάφους των μαρτύρων και σε άλλους ιερούς τόπους (loca sancta) έγινε ένα πολύ σημαντικό πολιτιστικό φαινόμενο κατα τη διάρκεια της Ύστερης Αρχαιότητας.

Από τον 5ο ή 6ο αιώνα μ.Χ. είναι και το κάλυμμα αυτής της σπάνιας πέτρινης λειψανοθήκης (ασβεστόλιθος) στην κατοχή του Μουσείου Μπενάκη που φέρει τις εξής επιγραφές: 

+ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΤΟΥ+ ΑΓΙΟΥ ΙΩΑΝΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ +ΣΥΝΟΔΙΑΣ

+ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ+ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΥΝΟΔΙΑΣ

Οι επιγραφές υποδηλώνουν ότι η λειψανοθήκη στην οποία αυτό το κάλυμμα εφάρμοζε περιείχε κάποτε οστά μαρτύρων που σήμερα λανθάνουν.

247 - Λειψανοθήκη ξύλου της Κιβωτού του Νώε

Η λειψανοθήκη ξύλου της Κιβωτού του Νώε (ανοιχτή).

Η πρωτότυπη αυτή λειψανοθήκη περιέχει ξύλο από την Κιβωτό του Νώε και αποθησαυρίζεται στον Καθεδρικό Etchmiadzin στην πόλη Βαγαρσαπάτ (Vagharshapat) της Αρμενίας. 

Βαγαρσαπάτ, Αρμενία.

Διαβάστε περισσότερα παρακάτω:

246 - Ανοιχτή πρόσβαση στα βιβλία των εκδόσεων Γκετί

Οι εκδόσεις Γκετί (Getty Publications) που εκδίδουν καταλόγους καλλιτεχνικών εκθέσεων, μονογραφίες ιστορίας της τέχνης και μελέτες για την αρχαιολογία, την ιστορία, τη συντήρηση έργων τέχνης, τη φωτογραφία και την αρχιτεκτονική διαθέτουν πλέον ελεύθερα, σε καθεστώς ανοιχτής πρόσβασης, περισσότερους από 250 τίτλους βιβλίων που έχουν εκδοθεί από τις εκδόσεις Γκετί από το 1966 ως σήμερα. Τα βιβλία μπορούν να διαβαστούν στην οθόνη του υπολογιστή με απευθείας σύνδεση στην Εικονική Βιβλιοθήκη (Virtual Library) ή να κατέβουν στο σύνολό τους σε μορφή pdf εξαιρετικής ποιότητας που το κείμενό τους είναι πλήρως ερευνήσιμο (searchable) και οι φωτογραφίες των κειμένων τους μπορούν να μεγεθυνθούν εντυπωσιακά χωρίς να χάνουν σε ποιότητα.

Η Εικονική Βιβλιοθήκη των εκδόσεων Γκετί περιλαμβάνει τίτλους που έχουν εκδοθεί από το Μουσείο Γκετί (J. Paul Getty Museum), από το Ινστιτούτο Συντήρησης Γκετί (Getty Conservation Institute) και από το Ερευνητικό Ινστιτούτο Γκετί (Getty Research Institute). Νέοι τίτλοι, όπως έχει ανακοινωθεί, θα προστίθενται στην Εικονική Βιβλιοθήκη σε συνεχή βάση.

Ανάμεσα στα διαθέσιμα βιβλία υπάρχουν και αρκετά που αφορούν την Αρχαία Ελλάδα και τη Μεσαιωνική Ευρώπη και τέχνη. 

Σχετικές αναρτήσεις:

77 - Ανοιχτή πρόσβαση στα βιβλία του Μητροπολιτικού Μουσείου Τέχνης της Νέας Υόρκης

Πηγή:

Εικονική Βιβλιοθήκη των εκδόσεων Γκετί